Usred kamenitog Cresa nalazi se prizor koji više podseća na neki kontinentalni pejzaž nego na jadransko ostrvo. Između brda smeštena je ogromna površina slatke vode – Vransko jezero, jedan od najneobičnijih prirodnih fenomena ovog dela Jadrana.
Na prvi pogled deluje kao mesto stvoreno za kupanje, pecanje ili vožnju čamcem. Međutim, ništa od toga nije dozvoljeno.
Vransko jezero je ključni izvor pitke vode za Cres i Lošinj i upravo zbog toga pristup njegovoj obali strogo je ograničen. Posetiocima ostaje da ga posmatraju sa panoramskih tačaka na okolnim uzvišenjima.
Razlog za takvu zaštitu postaje jasniji kada se pogleda šta se zapravo krije ispod njegove mirne površine.
Jezero zauzima oko 5,75 kvadratnih kilometara, a na najdubljem mestu doseže 74,5 metara. Njegova prosečna površina nalazi se približno 13 metara iznad nivoa mora, dok se najdublja tačka dna spušta oko 61,5 metara ispod nivoa mora.
Zbog toga je Vransko jezero kriptodepresija, i to najveća u Hrvatskoj. Procene pokazuju da u njemu ima približno 220 miliona kubnih metara izuzetno kvalitetne slatke vode.
Zašto se zove Vransko jezero?
Lokalno stanovništvo vekovima ga je jednostavno zvalo – Jezero.
Današnji naziv dobilo je po obližnjem selu Vrana, koje se nalazi na padinama iznad njega. Naziv „Vransko“ u pisanim izvorima vezuje se za italijanskog prirodnjaka i putopisca Alberta Fortisa, koji je tokom 18. veka istraživao i opisivao dalmatinska i kvarnerska ostrva. U njegovom delu iz 1771. pojavljuje se naziv Lago di Vrana o Jesero, a kasnije su ga preuzimali kartografi i drugi putnici.
Ni naziv sela Vrana, prema stručnim izvorima, nema veze sa pticom vranom. Naselje se dovodi u vezu sa nekadašnjom rimskom vojnom postajom Urana, koja se nalazila na putu između antičkog Cresa i Osora.
Ali poreklo imena možda je najmanje neobičan deo priče.
Odakle toliko slatke vode usred krškog ostrva?
Cres je izrazito krševito područje na kojem voda uglavnom brzo prodire kroz propusno tlo. Zato je postojanje ovako velikog slatkovodnog jezera decenijama izazivalo pažnju geologa i hidrologa.
Nekada se čak pretpostavljalo da voda do jezera podzemnim putem stiže sa kopna.
Kasnija hidrološka istraživanja pokazala su drugačije: voda u jezeru potiče prvenstveno od padavina koje padaju direktno na jezero i njegov sliv. Jezero nema klasične vidljive reke koje se u njega ulivaju niti vidljiv površinski odvod.
Nastanak ovog neobičnog sistema povezuje se sa geološkom prošlošću i promenama nivoa mora posle poslednjeg ledenog doba.
U podzemlju se pritom odvija posebno zanimljiv proces. Slatka i slana voda nalaze se u istom krškom sistemu, ali zbog manje gustine slatka voda ostaje iznad slane. Velika masa jezerske vode i hidrogeološki odnosi pomažu da se spreči značajniji prodor mora u jezero.
Zbog toga je nivo vode mnogo važniji nego što bi se moglo pretpostaviti.
Ukoliko bi vodostaj previše opao, ravnoteža bi mogla da bude narušena i povećao bi se rizik od prodora slane vode. Zato se stanje Vranskog jezera pažljivo prati, naročito tokom sušnih godina i letnjih meseci kada potrošnja vode raste.
Nauka ima jedno objašnjenje, a legenda sasvim drugo
Ako hidrogeologija nije dovoljno uzbudljiva, stanovnici Cresa vekovima imaju mnogo dramatičniju priču o tome kako je jezero nastalo.
U narodnoj tradiciji poznata je legenda o sestrama Gavankama.
Prema jednoj od verzija predanja, na mestu današnjeg jezera nekada se prostirala plodna dolina. U njoj su živele dve sestre – jedna siromašna i dobra, a druga veoma bogata, ali pohlepna i okrutna.
Bogata sestra posedovala je veliki dvorac i plodnu zemlju, ali nije želela da pomogne ni sopstvenoj sestri ni siromašnima.
Kazna je, prema legendi, bila strašna.
Zemlju je pogodio snažan potres, nakon kojeg je voda preplavila dolinu. Dvorac bogate sestre nestao je pod vodom, a na njegovom mestu nastalo je Vransko jezero.
Tu priča postaje još neobičnija.
Predanje kaže da se ostaci potopljenog dvorca i danas nalaze na dnu, a da se tokom jakih oluja iz dubine jezera ponekad može čuti zvonjava njegovih zvona.
Postojale su i priče da su ribarima nekada mreže zapinjale za ostatke građevina ispod površine. Naravno, za postojanje potopljenog dvorca nema naučnih dokaza – reč je o lokalnoj legendi koja se generacijama prenosila na Cresu.
Kameni zidovi ipak postoje
U okolini jezera zaista postoje tragovi nekadašnjeg života, mada su mnogo manje misteriozni od potopljenog zamka.
Reč je o takozvanim ograjicama, starim pašnjačkim parcelama ograđenim gromačama, odnosno tradicionalnim kamenim suhozidima. One se niz padine spuštaju sve do nivoa jezera.
Njihovo postojanje podseća na vreme kada su stanovnici okolnih sela prilazili vodi sa stokom i kada je jezero bilo neposredan deo svakodnevnog života lokalnog stanovništva.
Pre izgradnje savremenog vodovoda voda iz jezera prenosila se u zemljanim posudama i drvenim buradima poznatim kao batalunge. Zbog udaljenosti i nepristupačnog terena na taj način su je uglavnom mogla koristiti naselja u centralnom delu Cresa.
Sve se promenilo posle Drugog svetskog rata.
Jezero je promenilo život na Cresu i Lošinju
Izgradnja vodovodnog sistema počela je 1946. godine.
Prvo ostrvsko naselje koje je dobilo vodu iz novog sistema bio je Orlec 1952. godine, dok je grad Cres priključen godinu kasnije, 1953.
Vodovod je zatim nastavljen prema jugu: Belej je vodu dobio 1955, Osor i Nerezine 1959, Mali Lošinj 1960, a Veli Lošinj 1963. godine.
Danas Vransko jezero predstavlja osnovu vodosnabdevanja cresko-lošinjskog područja. Voda je izuzetnog kvaliteta, a stručni izvori navode da nije potrebno klasično složeno kondicioniranje kakvo se primenjuje kod mnogih drugih izvorišta, već se sprovode odgovarajući postupci obrade i preventivne dezinfekcije.
Upravo zato je zaštita jezera toliko stroga.
Kupanje, pecanje, kampovanje i boravak uz obalu nisu dozvoljeni, a zaštitne mere uvedene su kako bi se sačuvao jedan od najvažnijih izvora vode na ostrvima.
U samom jezeru, međutim, život nije zabranjen. U njemu žive ribe poput štuke, klena i linjaka, kao i druge slatkovodne vrste.
A lokalna predanja idu još dalje – u pričama stanovnika Cresa pojavljuju se čak i vile koje navodno nastanjuju pećine u okolini jezera.
Za ljude je, ipak, granica jasna.
Vranskome jezeru ne možete jednostavno prići i spustiti se do njegove obale. Ali možete da ga posmatrate sa okolnih panoramskih tačaka.
A kada nema vetra, njegova površina postaje gotovo potpuno mirna. Nebo i okolna brda tada se ogledaju u vodi ispod koje se, zavisno od toga da li više verujete nauci ili starim pričama sa Cresa, krije složen krški sistem – ili potopljeni dvorac čija zvona još čekaju sledeću veliku oluju.
Milorad Milovanović