Većina saveza mađarske manjine u zemljama susedima Mađarske bila je svojevrsni privesak Orbanove stranke Fides. Novi premijer Peter Mađar sada želi da reformiše sistem odnosa prema dijaspori.
U Mađarskoj od 1990. nijedan premijer ne može da zaobiđe nepisanu obavezu da se proglasi odgovornim za Mađare u inostranstvu. Iza toga stoji „trauma Trijanona“ koja i danas živi u zemlji: Mađarska je, naime, nakon Prvog svetskog rata mirovnim ugovorom u Trijanonu (1920) izgubila više od 70 odsto svoje teritorije u korist susednih zemalja, piše DW.
Tako su se milioni Mađara iznenada našli u drugim državama, gde su često tretirani kao građani drugog reda. Tokom komunističke diktature koja je vladala Mađarskom od 1945. do 1989. godine, govor o sunarodnicima u susednim zemljama bio je tabu-tema.
Prvi postkomunistički mađarski premijer, konzervativac Jožef Antal, izazvao je pažnju 1990. godine kada je prilikom preuzimanja dužnosti rekao da želi da bude „u duhu“ premijer svih 15 miliona Mađara.
Pritom je od pet miliona Mađara u inostranstvu širom sveta, pre svega mislio na tada još tri i po miliona u Rumuniji, Srbiji, Slovačkoj i Ukrajini. Od tada je mađarska manjina u inostranstvu trajna unutrašnjopolitička tema, iako njihov broj opada – danas u susednim zemljama živi još samo oko dva miliona Mađara.
Nijedan drugi mađarski predsednik vlade nije toliko prisvojio „Mađare van matice“ kao Viktor Orban. To posebno važi za današnjih 1,1 milion Mađara u rumunskoj Transilvaniji, daleko najveću mađarsku manjinu u Evropi. Njihovu interesnu organizaciju, Demokratski savez Mađara u Rumuniji (RMDSZ), Orban je još pre nekoliko godina pretvorio u privezak svoje stranke Fides.
Kraj „etničke autokratije“
Sociolog Tamaš Kiš, poreklom iz transilvanijskog Kluža, govori stoga o „etničkoj autokratiji“. Sličnu zavisnost od Orbana i Fidesa nalazimo i kod Saveza vojvođanskih Mađara (VMSZ) u Srbiji, kao i, u nešto manjoj meri, kod mađarskih stranaka u Slovačkoj i Ukrajini.
Sada je, međutim, jasno: za sve Orbanu lojalne političare u četiri zemlje, promenom vlasti u Budimpešti nastupila je prekretnica. Budući predsednik vlade Peter Mađar zatražio je od njih da u budućnosti ostanu politički neutralni. Pored toga, želi da reformiše korumpirani sistem finansijske podrške Mađarima u manjinama.
Radilo se o biračima
Masovno prisvajanje Mađara iz dijaspore od strane Orbana imalo je jedan cilj: birače. Mnogi Mađari u manjinama poseduju mađarsko državljanstvo i kao takvi od 2014. godine imaju pravo glasa na mađarskim parlamentarnim izborima po listama.
Posebno su važni Mađari u Rumuniji kao najbrojnija dijaspora. Oni gotovo uvek u ogromnoj većini glasaju za Fides.
Da bi ideološki vezao Mađare u manjinama za svoju stranku, Orban je uspostavio snažno revizionistički istorijski narativ. Prema njemu, Mađari su nacija koja je u 20. veku, kao nijedna druga u Evropi, bila rastrgnuta i koja zbog toga pati i danas. Ipak, kako glasi Orbanova poruka, ona ostaje jedinstvena – preko granica – s Orbanom kao njenim vođom.
Najbolji odnosi s nacionalistima
Takav diskurs nije sprečavao budimpeštanskog autokratu da održava vrlo dobre odnose s nacionalističkim političarima drugih naroda, poput srpskog predsednika Aleksandra Vučića ili slovačkog premijera Roberta Fica.
Prošle godine je čak, povodom predsedničkih izbora u Rumuniji, svojim sunarodnicima preporučio da glasaju za krajnje desničarskog kandidata Đorđa Simiona, koji je ranije bio suorganizator antimađarskih ispada na vojnom groblju u Transilvaniji.
I finansijska podrška Orbanove države institucionalnoj mreži manjina razvila se u ozbiljan prekogranični problem. U susednim zemljama, naročito u Rumuniji, mađarska država finansirala je manjinske institucije, mađarske crkve, obrazovanje na mađarskom jeziku, pa čak i uspostavila sistem etničkog podsticanja privrede kojim su podržavani preduzetnici mađarskog porekla.
„Orban je kupio politiku rumunskih Mađara – i veliki deo manjine“, kaže za DW Peter Ekštajn-Kovač. On je advokat, istaknuti liberalni političar mađarske manjine u Rumuniji i bivši ministar za manjine. „Većina rukovodstva RMDSZ je na taj način u potpunosti postala glasnogovornik Fidesa.“
Mađar zahteva neutralnost
Budući mađarski premijer Peter Mađar već se sastao s političkim predstavnicima mađarskih manjina u Rumuniji, Srbiji i Slovačkoj – Hunorom Kelemenom, Balintom Pastorom i Laslom Gubikom – i pozvao ih da ubuduće ostanu stranačko‑politički neutralni.
Peter Mađar želi da i dalje podržava mađarske manjine. Već je izjavio da njegova vlada ne namerava da umanjuje već stečena prava. Najavio je, međutim, i retroaktivnu proveru zakonitosti svih isplata manjinama od 2010. godine, kao i reorganizaciju sistema finansijske podrške na nov i transparentan način.
